محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

45

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

وبا تندى در آخر سيم گرم وخشك وعصاره‌اش در أول سيم وبيخش در آخر دويم وگياه أو در دويم مدر فضلات ومفتت حصاة ومسقط جنين وضمغش جهة سينه وشش وسرفه وامراض بارده مثل فالج وصداع بلغمى وضماد أو جهة سرسام بلغمى وعرق النساء وكزاز ومانند أو وبخورش جهة اختناق رحم وسبات وگريزانيدن هوام وعسر ولادت وستدهء وزكامى وبه تخفيف رطوبات دماغى ونزلات وهواي وبائى وقطور را وجهة نقل سامعه ودرد گوش با روغن گلسرخ وسنون أو جهة درد دندان كرم خورده وريزانيدن أو مؤثر وبيخش ملتين طبع وجهة جراحات خبيثه واند مال أو وجهة عسر بول ومغص وتحليل نفخ ودرد مثانه وطلاى سوختهء أو باز زفت جهة قروح رطبه ويا بسه سر نافع ودر ساير افعال ضعيف‌تر از صمغ أو وگياه أو أضعف ومضر دماع ضعيف ومكرب ومصلح أو نيلوفر وقدر شربت از صمغ أو نيم مثقال واز عصارهء أو يك مثقال واز جرم أو دو مثقال وبدلش حب ؟ ؟ است ومىگويند حمول يك قيراط أو درساعتن اسقاط جنين مىكند بخور السودان بهندى رسبت نامند نباتيست مشبك وبه قدر شبرى وشاخهاى مشبك أو مايل بلاجوردى وگلش سفيد وبا رطوبيت كه بدست مىچسبد در دويم گرم وخشك ومسكن مغص ورياح غليظه ومفتح وجهة عرق النساء مجرب دانسته‌اند وضماد مطبوخ أو با روغن زيتون مخلل أو رام صلبه وبلغمى ومورث بنج ومصلحش صمغ عربى وقدر شربتش تا يك مثقال است بختج مطبوخ است نجيب بول شتر اعرابيست بد اسقان معرب از بد سكان فارسي وآن گياهيست شبيه ببردى وزرد رنگ ذهبي وباريك‌تر از به روى واز آن نرم تر ومنبت اونى زادرها ودر آبهاى ايستاده وأهل زنج دست برنجن از آن مىسازند وگويند در آذربايجان بسيار است گرم وخشك وما ؟ ؟ ومحلل ومدر وبدل كشت برگشت وموافق امراض بارده وقدر شربتش از يك درهم تا سه درهم وبدلش يك وزن ونيم أو در ونج وبه وزنش زيرهء كرمانيست بدر انگ اندريانست بدليون مقلست پده اسم فارسي عربست بدكسكان وبدكسان وبدشقان بداسقانست برنجاسف به فارسي بوى مادران نامند نباتيست ساقدار قريب بزرعى وشاخهاى أو باريك وبرگش ريزه وگلش مثل شبت چتر دار وزرد وسفيد ومايل به كبودى نيز مىباشد وثقيل الرايحه وبا عطريه وبا نبات أو اندك چسبندگى ودر كوه وصحراى سايه دار مىرويد وأو غير قصوم است چه قيصوم شبيه است با فسنتين وأكثر يك ساق از يك ريشه مىرويد وبيشاخ وزيادة بر شبريست وبرگش شبيه به برگ ساق زنبق واز آن بسيار ريزه تر وبا چسبندگى قليل وگلش زرد وسفيد مىباشد وبا عطريه قوى بيثقل رايحه ومنبت أو مخصوص كهائيست كه باران در آنجا بيشتر بارد وأكثر اطبا وعشا بين مشوتش ذكر كرده‌اند وهر دو را يك چيز دانسته‌اند وبعضي دو چيز دانسته‌اند بعضي از صفات قيصوم را در برنجاسف وصفات أو را در قيصوم مذكور ساخته اند در أول دوم گرم وخشك ولطف ومفتح ومدر بول وحيض ومفتت حصاة ودو درهم گل أو با عسل مخرج اقسام كرم معده ومجربست وآشاميدن طبيخ أو وجلوس در آن جهة احتباس حيض وبول وعسر ولادت وانضام فم رحم واخراج سنگ مثانه وضمادش جهة درد سينه واقسام درد سر وتفتيح سد دو ماغى وتقويه دماغ وسرسام بلغمى وسبات واحتباس حيض وبول وتحليل أو رام وتسكين دردها وبه دستور نطول أو جهة امراض مذكوره وسدهء خيشوم وزكام وسدرود دار وحمول أو بأمر صاف جهة رفع فضلات رحم ودر ور سوخته‌اند أو جهة به تخفيف قروح واستنشاق طبيخ أو جهة زكام وامراض دماغى نافع وگويند مضر كرده ومصلحش انيسون وقدر شربتش تا سه مثقال وبدلش قيصوم ودر امراض دماغى با بونج وگويند در همهء خواص مثل أو افسنتين است پرسياوشان لغة يوناني وبمعنى دواء الصدر است وبه فارسي پر سياوشان وعوام سنبل نامند وبه عربى شعر الجياد وشعر الأرض وشعر الجن وشعر الخنازير وجعدة القثاء وشعر الگلاب وگزبرة البئر وساق الأسود وصيف نامند وآن نباتيست برگش شبيه به برگ گشنيز وبيساق وثمر وشاخهاى أو بسيار باريك وصلب وسياه ودر مواضع نمناك وسايه مىرويد وقوتش تا شش ماه باقي مىماند ومعتدل مايل به گرمى وخشكى وملطف ومجفف ومحلل ومفتح ومنضج ومدر بول وحيض ومسهل سودا وبلغم معده وامعأ وجهة ثقيه سينه وشش وربو وضيق النفس ودرد سينه ويرقان وحصاه واخراج مشيمه وخون نفاس وضمادش كه پخته باشند با روغن جهة داء الثعلب وخنازير وبواسير ودبيلات وخائيدهء أو جهة غرب ومحرفش جهة منع ريختن مو ورويائيدن آن وخزاز وسفوف خشك أو جهة اسهال وطلاى تازهء أو جهة قروح خبيثه نافع وجهة گزيدن سگ ديوانه شربا وضمادا مفيد وطلاى كوبيده أو با مغز ساق گاو جهة درد سر بسيار نافع وذر وسوختهء أو جهة اند مال قروح وآكله مفيد ومضر سپرز ومصلحش مصطكى وقدر شربت از جرم أو تا هفت درهم واز آب طبيخش تا بيست درهم وبدلش جهة آلام شش بوزنش بنفشه ونصف أو أصل السوس است بردى در أصفهان پيرز گويند وآن نباتيست ساقش غليظ وزيادة وبر زرعى ومدور ونرم آن را ريزه كرده ريسمان ترتيب مىدهند وگلش مستدير وضخيم وسفيد وذهبي وخوش منظر وبرگش مثل برگ خرما دراز وتخمش ريزه تر از حلبه وتلخ وبيخش با حلاوت وكاغذ مصرى از ووارنبشنين كه پخته باشند ساخته مىشود وهر اواز قرطاس در كتب طبي آن كاغذ است در دوم سرد ودر أول خشگ وآب أو جالى دندان وقاطع نزف الدم مطلقا وبا سركه جهة سپرز وبه دستور